गांडूळ खत ठरतंय शेत जमिनीसाठी वरदान !

              गांडूळ खत ठरतंय शेत जमिनीसाठी वरदान !

               

              गांडूळ हा जमिनीत राहणारा प्राणी आहे. गांडूळाला 'शेतकऱ्याचा मित्र' असेही म्हटले जाते . तो जमिनीतील सेंद्रिय पदार्थ खातो. ते खाल्ल्यानंतर त्याच्या शरीराला आवश्यक असा भाग सोडून उर्वरित भाग विष्ठा म्हणून शरीरातून बाहेर टाकतो, त्यालाच गांडूळ खत किंवा वर्मिकंपोस्ट असे म्हणतात. या क्रियेला चोवीस तासांचा कालावधी लागतो. गांडूळ जेवढे पदार्थ खातो त्यापैकी स्वतःच्या शरीरासाठी फक्त दहा टक्के भाग ठेवतो व बाकीचा नव्वद टक्के भाग शरीरातून बाहेर टाकतो. गांडूळ खतात वनस्पतीच्या वाढीसाठी लागणारी अन्नद्रव्ये, संप्रेरके, उपयुक्त जीवाणू असून ते वनस्पतीची किड व रोग प्रतिकारक क्षमता वाढवतात.

गांडूळखत हा सेंद्रीय शेतातील एक महत्वाचा घटक आहे.

• गांडूळ खतामुळे जमीन भुसभुशीत राहते, त्यामुळे जमिनीत हवा व पाणी खेळते राहते व पिकांची वाढ अधिक वेगाने होते.
• गांडूळ खतामुळे पाण्याचा योग्य निचरा होतो व जमिनीची पाणी साठवून ठेवण्याची क्षमता वाढते. (Improves Water Holding Capacity)
• पाणी साठवून ठेवण्याची क्षमता वाढल्याने, पाऊस नियमित न झाल्यास, पिकाला पाण्याचा ताण पडत नाही. बागायती पिकांबाबत सिंचनाचा खर्च कमी होतो व पाण्याची बचत होते. 
• गांडूळ खत हे कचऱ्यापासून निर्माण होते. त्यामुळे प्रत्येक शेतकऱ्यांनी गांडूळ खत निर्माण करायला हवे, त्यामुळे  उत्पादन खर्च कमी होतो आणि चांगला नफा मिळतो.

-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

गांडूळ काय खातात ?

-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

शेतामध्ये गांडूळ खताचे महत्त्व -

गांडूळाला शेतीतील शेतकऱ्याचा मित्र असे म्हटले जाते. कारण गांडूळे मातीचा  पोत सुधारण्यात आणि जमिनीला सुपीक बनवण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावतात. त्यांचे कार्य नैसर्गिकरीत्या मातीची गुणवत्ता सुधारण्याचे असल्यामुळे त्यांना ‘निसर्गाचे मशिन’ असेही संबोधले जाते. शेतीत गांडूळांचे महत्त्व पुढीलप्रमाणे आहे:

१. मातीचा पोत सुधारतो -

गांडूळे मातीमध्ये खड्डे तयार करतात, ज्यामुळे माती हलकी व भुसभुशीत होते. त्यामुळे जमिनीत पाण्याचा निचरा चांगला होतो आणि मुळांना आवश्यक तेवढा ऑक्सिजन पुरवठा होतो. हे पीकाच्या चांगल्या वाढीसाठी खूप महत्त्वाचे आहे.

२. सेंद्रिय खत निर्मिती (व्हर्मीकंपोस्ट)

गांडूळे जैविक पदार्थ खाऊन त्यांचे सेंद्रिय खतात रूपांतर करतात. या खताला व्हर्मीकंपोस्ट म्हणतात. हे खत नैसर्गिक असून, मातीतील पोषक घटक वाढवते आणि पीक उत्पादनात वाढ करते.

३. पोषक घटकांचे पुनर्वितरण

गांडूळे मातीतील सेंद्रिय पदार्थ खातात आणि त्याचे विघटन करून पोषक घटक सोडतात. त्यामुळे नायट्रोजन, फॉस्फरस, पोटॅशियम यांसारखे महत्त्वाचे घटक झाडांना सहज उपलब्ध होतात, तसेच जमिनीतील सेंद्रिय कर्बाचे प्रमाण वाढते.

४. जमिनीचे आरोग्य सुधारते 

गांडूळे मातीतील जड खनिजांचे विघटन करतात आणि त्याला सूक्ष्म कणांमध्ये बदलतात. यामुळे मातीचा पोत सुधारतो, कडकपणा कमी होतो, आणि जमिनीचे आरोग्य टिकून राहते.

५. पर्यावरणपूरक शेतीसाठी आधार

गांडूळांचा  वापर केल्याने रासायनिक खतांचा वापर कमी होतो. परिणामी, पर्यावरणावरील दुष्परिणाम टळतो व माती व पाण्याचे प्रदुषण कमी होते आणि जमिनीतील नैसर्गिक संतुलन टिकून राहते.

६. जमिनीतील पाण्याचा पुरवठा वाढवणे

गांडूळे तयार केलेल्या सूक्ष्म भुयारांमुळे जमिनीत पाणी साचत नाही आणि त्याचा मुळांपर्यंत योग्य पुरवठा होतो. यामुळे जमिनीचा ओलावा टिकून राहतो.

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

गांडूळ शेती (व्हर्मीकंपोस्टिंग)

आजच्या काळात गांडूळ शेतीला अधिक महत्त्व दिले जाते. व्हर्मीकंपोस्टिंगच्या माध्यमातून शेतकरी घरच्या घरी  गांडूळे वाढवून सेंद्रिय खत तयार करू शकतात. यासाठी फारशी गुंतवणूक लागत नाही आणि उत्पन्नात भरघोस वाढ होते.

गांडुळांचा वापर कसा करावा?

• जमिनीची तयारी: गांडूळासाठी भुसभुशीत व सेंद्रिय पदार्थांनी समृद्ध जमीन तयार करावी.
• सेंद्रिय पदार्थांचा पुरवठा:  गांडूळांना गोमूत्र, शेणखत, पालापाचोळा, भाजीपाला व फळांचे सेंद्रिय कचरा दिल्यास उत्तम व्हर्मीकंपोस्ट तयार होते.
• पाणी देणे: गांडूळे ओलसर जमिनीत चांगले वाढतात. त्यामुळे जमिनीत योग्य प्रमाणात ओलावा ठेवावा.

-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

निष्कर्ष

गांडूळे नैसर्गिक शेतीसाठी एक वरदान आहेत. त्यांच्या वापरामुळे मातीची गुणवत्ता सुधारते, उत्पादनात वाढ होते आणि शेती अधिक पर्यावरणपूरक बनते. शेतकऱ्यांनी गांडूळांचा उपयोग करून सेंद्रिय शेतीकडे वाटचाल केली पाहिजे. यामुळे रासायनिक खतांवरचा खर्च कमी होईल आणि शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढेल.

" गांडूळे आहेत शेतकऱ्यांचे मित्र, सेंद्रिय शेतीला त्यांचा हातभार महत्त्वाचा!"

आमचा ला लेख आपणास कसा वाटला याबद्दल आपला अभिप्राय आम्हाला नक्की कळवा. तसेच शेतीविषयक अधिकाधिक माहिती मिळवण्यासाठी खाली दिलेल्या नंबरवरती आपण आम्हाला संपर्क करू शकता. 

 📱- 7757092091

धन्यवाद !